Tehlike, Risk ve Afet Kavramları

Afet yönetimi dediğimizde akla ilk ne geliyor? Herhalde planlar, protokoller, sahada koşturan ekipler değil mi? Ama işin bir de insan boyutu var. İşte bugün tam da buna bakacağız. Kağıt üzerindeki o mükemmel planlarla sahadaki gerçeklik yani insanların düşünceleri nasıl çarpışıyor? Peki bir afetle mücadele ederken en zor şey ne olabilir? Alevler mi? Yükselen sular mı? Belki de cevap bunların hiçbiri değildir. Belki de en zoru. Planla insanlar arasındaki o görünmez boşluk. İşte bugünkü konumuzun tam da kalbi burası. Kriz anında resmi stratejiler bir yanda, halkın ne düşündüğü, ne hissettiği diğer yanda. Arada da kocaman bir fark. Hadi o zaman işe en başından yani ideal dünyadan başlayalım. Bir krizle başa çıkmak için hazırlanmış o mükemmel resmi plana bir göz atalım. Buna bütüncül afet yönetimi deniyor. Yani bu tam da kitaplarda yazdığı gibi olan yaklaşım. Toplumun direncini artırmak, afetin etkilerini en aza indirmek için tasarlanmış olaydan önce, olay sırasında ve sonrasında yapılacak her şeyin düşünüldüğü böyle kapsamlı bir sistem. Bakın bu sistemin dört temel aşaması var. Adım bir, risk ve zarar azaltma. Yani daha felaket kapıyı çalmadan riskleri belirliyoruz. Yasalarla önlem alıyoruz. Adım 2, hazırlık. İşte erken uyarı sistemleri, tahliye planları, o meşhur toplanma alanları hepsi bu aşamada. Sonra kriz anı geldiğinde üçüncü adıma geçiyoruz. Müdahale, arama kurtarma, gıda, barınak sağlama ve son olarak her şey bittikten sonra 4.üncü adım iyileştirme. Altyapıyı yeniden kurmak, hayatı normale döndürmek. Kulağa ne kadar mantıklı ve düzenli geliyor değil mi? Ama gerçek hayat işte o nadiren bu kadar pürüzsüz ilerler. Ve tabii ki her plan bir gün test edilir. İşte şimdi bu ideal teoriyi bir kenara bırakıp alevler içindeki gerçek bir dünyaya yani o plan edildiği ana gidiyoruz. Peki bu kaot üzerindeki plan gerçek bir felaketle karşılaştığında ne olur? Gelin görelim. Tarih Temmuz Ağustos 2021. Türkiye genelinde neredeyse 300 farklı noktada orman yangınları patlak veriyor. Gerçekten de büyük ulusal bir krize ve tam o sırada yani yetkililer bir yanda alevlerle savaşırken bambaşka bir cephede sosyal medyada yangının nedeni üzerine çok daha farklı bir savaş veriliyordu. Peki insanlar o kritik günlerde ne konuşuyordu? Neye inanıyordu? İşte bu sorunun cevabını arayan bir akademik çalışma yapılmış. Yangınlar sırasında atılan yüzlerce twee'i analiz etmişler ve ortaya çıkan sonuçlar toplumdaki bölünmeyi çok net bir şekilde gösteriyor. Karşımıza çıkan ilk görüş şüphecilik. Şöyle diyenler vardı. Bu iklim değişikliği lafı var ya o asıl nedeni örtbas etmek için uydurulmuş bir kılıf. Sonra ikinci bir grup var. Güvensizlik duyanlar. Onların teorisi daha farklıydı. Bu yangınların arkasında terör örgütleri var ya da buraları yakıp sonra ranta açacaklar bilerek yapıyorlar. Ve üçüncü olarak dikkatsizliğe vurgu yapanlar. Onlar da şöyle diyordu. Yah ne komplosu? İnsanların umursamazları işte. Atılan bir sigara izmariti, yakılan anıız, onlarca sebepten sadece birkaçı bu. İşte bu grafik o tartışmayı sayılara döküyor ve işin en ilginç kısmı da burası. Bakın kamuoyu resmen bölünmüş durumda. %53'lük bir kesim. Evet. Sebep iklim değişikliği derken %29'luk yani neredeyse üç kişiden biri hayır alakası yok diyor. Geri kalanlar ise ya kararsız ya da onlara göre nedenin pek bir önemi yok. Yani ortada net bir uzlaşma filan yok. İşte bu tablo bizi konunun en can alıcı noktasına getiriyor. Algı uçurumu yani resmi verilerle halkın sosyal medyada konuştuğu teoriler arasında dağlar kadar fark var. Bakın bu karşılaştırma o kopukluğu çok net gösteriyor. Sol tarafta resmi nedenler var. ihmal yani işte kamp ateşi, sigara gibi kazalar mesela elektrik hatları, kasıt ve doğal nedenler. Sağ tarafta ise Twitter'da konuşulanlar. İklim değişikliği bir Earthbass, işin içinde terör ve sabotaj var. Rant için bilerek yakılıyor ya da basitçe insan dikkatsizliği. Tamamen farklı iki dünya gibi. Eee, doğal olarak insanlar sorunu kundaklama ya da ihmal gibi acil somut tehditler olarak görünce sundukları çözümler de o yönde oluyor. Ne istiyorlar? Yangın söndürme uçakları yenilensin, hava desteği artsın, dikkatsizliğe daha ağır cezalar verilsin, daha çok ağaç dikilsin. Hepsi o anki soruna yönelik elle tutulur talepler. Ve şimdi bu bütün tabloyu özetleyen gerçekten de şaşırtıcı bir rakam geliyor. Analiz edilen yüzlerce tweet içinde, "Gelecekteki yangınları önlemek için iklim değişikliği ile mücadele edelim" diyen kaç tweet vardı biliyor musunuz? Sadece bir. Evet. Yanlış duymadınız. Yüzlercesi içinde yalnızca bir tane. Yani halk semptomlara odaklanmış durumdaydı. Uzmanların yangınları daha sık ve daha şiddetli hale getiren asıl sistemik neden bu dediği konuya değil. Şöyle düşünün. Bu bir buzdağı gibi. Herkes suyun üstündeki görünen kısma yani o anki yangına, ihmale odaklanmış ama suyun altında yatan ve asıl tehlikeyi oluşturan o devasa kütle yani iklim değişikliği pek kimsenin gündeminde değil. Ve işte en kritik çıkarım da bu. Eğer bir toplum olarak en büyük riskin ne olduğu konusunda bile anlaşamıyorsak o meşhur afet planının en önemli ilk adımı olan risk azaltmayı nasıl etkili bir şekilde uygulayabiliriz ki? İşte bu durum bizi afet yönetiminin günümüzdeki belki de en büyük zorluklarından birine getiriyor. Artık şu bir gerçek. 21. yüzyılda bir afeti yönetmek sadece alevleri ya da suları yönetmek değil. Aynı zamanda o afetin etrafında oluşan bütün o bilgi karmaşasını, o ekosistemi de yönetmek demek. Çünkü bazen yanlış bilgi ve toplumdaki fikir ayrılıkları en az afetin kendisi kadar hatta belki daha fazla yıkıcı olabiliyor. Ve bu bölümü üzerinde düşünmemiz gereken kışkırtıcı bir soruyla bitirelim. Acaba asıl büyük afet bir türlü üzerinde anlaşamadığımız afetin ta kendisi mi? Büyük krizlerle başa çıkabilmek için önce o krizin ne olduğu konusunda ortak bir anlayışa sahip olmamız gerekmiyor mu?