1 dollar ≠ 1 so‘m ≠ 1 rubl. Sabab nima?

Hech o'ylab ko'rganmisiz? Har kuni ertalab issiq oʻrnimizdan turib ishga shoshamiz. Asabiylashamiz, haftalab, oylab, yillab tinimsiz mehnat qilamiz. Bularning barchasi mana shu oddiygina ustiga boyoq surtilgan qog'oz parchalari uchun. Pul na yeyiladi, na kiyiladi, na sovuqta badanni isitadi. Xo'sh, qanday qilib oddiy qog'oz butun dunyoni harakatga keltiradigan darajadagi qudratga ega boʻlib qolgan? Dollar mustahkamlandi, rubl quladi, soʻm qadrsizlandi kabi jumlalar tez-tez quloqqa chalinadi. Nega ayrim davlatlarning puli juda qadrli, boshqalariniki esa qadrsiz? Valyuta kursining koʻtarilishi yoki pasayishi nimalarga bogʻliq? Kursni oldindan prognoz qilish mumkinmi? Kunuz soddi iqtisodiyot ruknida shu kabi savollarga oddiy tilda javob beradi. Germaniyada ish bilan yuribsiz. Kundalik xarajatlar uchun pul kerak. Choʻntagingizdagi 100ni maydalamoqchi boʻlganingizda, uning qiymati taxminan 85ga teng ekaniga guvoh boʻlasiz. Keyin Vyetnamga sayohatga bordingiz. 2 2635 m000ga teng ekan. Shunda oʻz-oʻzidan savol paydo bo'ladi. Nimaga dollar 1 soʻm yoki bir rublan bir necha barobar qimmatroq, yevro yoki fund sterlinga nisbatan esa arzonroq. Valyuta bozori ham iqtisodiyotdagi talab va taklif qonuniyatlari asosida ishlaydi. Agar soʻmni dollarga almashtirmoqchi boʻlganlar soni koʻpayib ketsa, dollar kursi oshadi. Aksincha dollarni sotmoqchi boʻlganlar koʻpaysa, soʻm mustahkamlanadi. Odatda kuchli iqtisodiyotlarga ega davlatlar, masalan, AQSh valyutasiga global bozorda kuchli talab boʻladi. Bu esa uning qadri tushib ketmasligini taʼminlaydi. Agar valyuta kursi iqtisodiyotning yuzi boʻlsa, unda nima uchun? Birsh dollar qoʻshna davlatlarda? Masalan, Qirgʻizistonda taqriban 87 somm atrofida, Qozogʻistonda 460 tengi atrofida turadi-yu, Oʻzbekistonda uning qiymati 12 m000 soʻmdan ham oshib ketgan. Nahoki Oʻzbekiston iqtisodiyoti bu mamlakatlar iqtisodiyotidan minglab barobar kuchsiz boʻlsa, yoʻq, bunday emas, valyutaning nominal qiymati bilan uning real makroiqtisodiy qobiliyatini bir-biridan qatʼiy farqlash zarur. Koʻp holatlarda valyuta kooyurasining yuzidagi nollar soni uning qanchalik kuchsiz ekanligini anglatmaydi. Balki shu mamlakatning 60da ogʻir inflyatsiya davridan oʻtgani yoki Markaziy bank tomonidan nollarni texnik olib tashlash isloh denominatsiya qilingan qilinmaganini koʻrsatuvchi belgilardan biridir. Oʻzbek banknotalarida nollar sonining koʻpligi ham yuqoridagi omillar bilan bogʻliq. Oʻzbekiston 1991 yilda mustaqillikka erishgach, maʼlum muddat sobiq ittifoqning yagona rubl zonasida qolib ketdi. Buning eng katta fojeasi shunda boʻldiki, pul emissiyasi, yaʼni yangi qog'oz pullarini bosib chiqarish ustidan nazorat mutlaqo Oʻzbekiston hukumati qoʻlida emasdi. Rossiya va boshqa markazlar tomonidan amalga oshirilgan bosh boshq emissiya tufayli Sobiq ittifoq respublikalari hududiga qadrsiz qog'oz pullar yopirilib kira boshlaydi. rubl zonasida boʻlish pul massasini nazorat qilish imkonini bermaydi. Shu bilan birga ittifoq davrida shakllangan yagona xoʻjalik va taʼminot aloqalarining birdaniga uzilishi bozorlarda tovarlarning oʻtkur tanqisligini yuzaga keltiradi. >> Ortiqcha chiqarilgan pul va tovarlarning yo'qligi giperinflyatsiyaga, yaʼni narxlarning kundan-kunga qimmatlashib borishiga olib keladi. Monetar qaramlikdan qutilish uchun 1994 yildan boshlab milliy valyuta soʻng muomalaga kiritildi. Bu tarixiyi qadam mamlakatga pul kredit siyosatini toʻliq mustaqil ravishda oʻz nazoratiga olish imkonini bergan boʻlsada, keyingi yillarda ham yuqori inflyatsiyaning saqlanib qolishi qiymat jihatdan soʻmning ham dollarga nisbatan qadrsizlanib borishiga zamin yaradi. Masalan, soʻm muomalaga kiritilgan kunda valyuta birjasida 1 dolning qiymati roparosi 7 soʻmga teng boʻlgan. Keyinchalik mamlakatdagi asosiy eksport tovarlari narxining jahon bozorida tushib ketishi va ichki bozorda valyutaga nisbatan talabning oshishi fonida soʻmning dollarga nisbatan qadrsizlanishi tezlashdi. Jumladan bir dollarning qiymati 1998 yilda 100 soʻmdan, 2000 yilda 300 soʻmdan, 2002 yilda 900 soʻmdan, 2006 yilda 1200 soʻmdan oshib ketadi. Shuqa kurs o'zbek somida besh xonali raqam chegarasigacha kengayib ketdi. Umuman olganda dollar yevro fond kabi valyutalar jahon moliya tizimining asosiy qonomiri hisoblanadi va neft, oltin va boshqa asosiy resurslar savdosi shu valyutalarda amalga oshiriladi. Bu Amerika yoki Yevropa puliga boʻlgan doimiy va ulkan global talabni yaratadi. Som esa faqat Oʻzbekiston ichki bozorida va cheklangan doiradagi mintaqaviy savdolarda ishlatiladi xolos. Shuningdek, valyutaning qadri uning xarid qobiliyatiga bog'liq. Inflyatsiya qanchalik yuqori bo'lsa, pulning qadri shunchalik tez tushadi. Tarixan Oʻzbekistonda inflyatsiya darajasi baland boʻlib kelganini yuqorida ham taʼkidlab oʻtdik. Bu esa soʻmning ichki xarid qobiliyati yemirilishiga olib keldi. Boshqa davlatlar, masalan, Rossiya 1998 yilda 1000 eski rublni bir yangi rublga, Turkiya 2005 yilda 1 million eski lirani bir yangi lirga, Turkmaniston esa 2009 yilda 5000 eski manatni bir yangi manatga almashtirdi. Aslida bu texnik jarayon boʻlib, butun pizzani 20 ta mayda boʻlakga kesish oʻrniga kattaroq qilib beshta boʻlakga boʻlishga oʻxshaydi. Bu pizaning, yaʼni iqtisodiyotning umumiy hajmini, valyutaning real xarid qobiliyatini zarracha ham oʻzgartirmaydi. Shunchaki kundalik hisob-kitoblarni osonlashtiradi xolos. Nima sababdan dollarning soʻmga nisbatan narxi kecha tushib, bugun yana koʻtarilayotganini tushunish uchun tarozining talab va taklif pallalarini harakatga keltiradigan omillarga eʼtibor qaratish kerak. boʻladi. Bunda eng asosiy jihatlardan biri eksport va import balansansi. Agar mamlakat koʻp eksport qilsa, unga chet el valyutasi yaʼni dollar kirib kelishi ham oshadi. Masalan, Oʻzbekiston har yili oltin uran va mis kabi xomashyoyo mahsulotlarini milliardlab dollarga sotadi. Bu pullar eksportchi kompaniyalar hisobiga valyutada tushadi. Lekin ish haqqi soliqlar va ichki xarajatlar soʻmda amalga oshiriladi. Shuning uchun eksportyorlar valyutani ichki bozorda sotadi. Yaʼni dollarni soʻmga almashtiradi. Bu esa milliy valyuta koʻrsini mustahkamlaydi. Aksincha, agar mamlakat importni eksportdan koʻproq qilsa, valyutaga boʻlgan talab taklifdan oshadi va soʻm qadrsizlanadi. Ikkinchi muhim omil investitsiyalar va davlatga boʻlgan ishonch. Agar xorijiy investorlar mamlakatga pul olib kirib, ishlab chiqarish faoliyatini boshlasa yoki aksiyalar, koʻchimas mulk sotib olsa, dollarni soʻmga almashtiradi va milliy valyuta kursi rag'batlantiriladi. Agar ular aksincha pullarini olib chiqib ketishga qaror qilsa, soʻmni sotib, dollarni qaytarib ola boshlaydi. Yorqin misol 2022- yilning fevral oyida Rossiyaning Ukrainaga hujum qilishi gʻarb investorlari va kompaniyalari yuzlab milliard dollar kapitalini olib chiqib ketdi va rubl deyarli ikki barobar qadrsizlandi. Oʻzbekiston har yili jahon bozorlariga sotayotgan mahsulotlaridan koʻra sezilarli darajada koʻp hajmdagi va qiymatdagi tovarlarni xorijdan sotib oladi. Yaʼni mamlakatimiz doimiy ravishda manfiy savdo balansiga ega va bu asla salbiy holat emas. Masalan, importning eksportdan koʻpligi 2022 yilda 11 milliard dollarni, 2023 yilda 13 m700 million, 2024 yilda 12 milliard, 2025 yilda esa 13,5 milliard dollarni tashkil qilgan. Albatta, rivojlanayotgan modernizatsiya bosqichida boʻlgan iqtisodiyot uchun yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish zavodlari uchun dastgohlar va ogʻir uskunalar olib kirish mutlaqo tabiiy va strategik jihatdan oʻta zarur jarayondir. Xoʻsh, mantiqani oʻylaydigan boʻlsak, Oʻzbekiston har yili 10 milliardlab dollar koʻproq xarajat qilayotgan ekan, yetishmayotgan xorijiy valyuta qayerdan olinyapti? Nega dollarning narxi soʻmga nisbatan kosmik darajada oʻsib ketmayapti? Bunda eng asosiy qutqaruvchi faktor mehnat migrantlari tomonidan yuborilayotgan pul oʻtkazmalari 2025 yilda mamlakatga yuborilgan oʻtkazmalar miqdori 18 mard 900 million dollarni yoki butun yalpi ichki mahsulotning ning qariyb 13% tashkil etdi. Millionlab vatandoshlar yuborayotgan pullarni ularning oila aʼzolari qabul qilib olgach, xorijiy valyutani soʻmga ay boshlaydi. Bu esa ichki valyuta bozorida qoʻshimcha taklif yaratib, milliy valyutaning keskin qadrsizlanib ketishini soʻgʻurtalab turadi. Bundan tashqari, hukumat hamda davlat va xususiy kompaniyalar xorijiy moliya tashkilotlaridan katta miqdorda qarz jalb qilyapti. Bu koʻrsatkich 2025 yilda 18 milliard dollarni tashkil etgan. Shuningdek, Oʻzbekistonga kiritilayotgan toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar hajmi ham ichki bozorda valyuta taklifini yaratadi. Qolaversa, valyuta kursining barqarorligi bevosita Markaziy bank olib boradigan monetar siyosatga ham chambarchasi bogʻliq. Agar regullyator asosiy foiz stavkasini oshirishga qaror qilsa, aholi va tadbirkorlar uchun soʻmdagi mablagʻlarni bankda omonatga qoʻyish daromadliligi oshadi. Bu esa xorijiy va mahalliy sarmoyadorlarni, oddiy fuqarolarni, oʻz mablagʻlarini milliy valyutada seraromad tarzida saqlashga undaydi. Natijada soʻmga boʻlgan ichki talab ortib, uning qadri mustahkamlanadi. Aksincha stavkalar tushirilsa, iqtisodiyotga pul koʻproq kiritiladi va inflyatsion bosim hamda dollarga talab ortishi mumkin. Bundan tashqari, Markaziy Bank bevosita valyuta bozoriga toʻgʻridan-toʻgʻri intervensiya qilish, yaʼni kunlik birjada xorijiy valyutani katta hajmda sotish yoki sotib olish operatsiyalari orqali ham kursning keskin va xali sakrashlarni yumshat imkoniyatiga ega. Saylovoldi kompaniyalari va prezidentlik yillarida Donald Trum bitta gapni juda ko'p takrorlagan. Kuchli dollar bizni o'ldiryapti. Sababi oddiy, dollar qanchalik qimmat bo'lsa, Amerika tovarlarining ham tashqi bozordagi narxi mutanib tarzda baland boʻladi. Bu esa xaridorlarning Xitoy yoki Yevropada ishlab chiqarilgan mahsulotlarni tanlashiga olib keladi. Qimmat dollar Amerikaning savdo taxchilligini oshirib, sanoat kompaniyalariga oʻz zavodlarini arzon ishchi kuchi va arzon valyutasi bor davlatlarga koʻchirishga turki boʻladi. Masalan, Xitoy bu borada engressiv siyosat yurituvchi davlat. 10 yilliklar davomida Xitoy Xalq banki Yuvanning dollarga nisbatan bozor kursida erkin oʻsishiga sun'iy ravishda toʻsqinlik qilib keladi. AQSh hukumatining valyuta manipulyatori degan ayblovlarga qaramay, Pekin oʻz pozitsiyasini oʻzgartirgani yo'q. Chunki arzon yuvan Xitoy tovarlarning butun dunyoda raqobatbardosh boʻlishini taʼminlaydigan asosiy quroldir. Tasavvur qiling, agar yuvan erkin qoʻyib yuborilsa va uning qadri 20-30%ga oshsa, besh taxtalarni toʻldirib turgan made China tovarlari ham avtomatik ravishda xuddi shuncha foizga qimmatlashadi. Bu Xitoy eksport mashinasini to'xtatib qoʻ'yishi va millionlab odamlarning ishsiz qolishiga olib kelishi mumkin. Milliy valyutaning qadri oshishi baʼzan ulkan muammoga aylanishi mumkinligiga eng yorqin misol, Yaponiya. 1985 yilda Nyu-Yorkdagi Plaza mehmonxonasida AQSH Britaniya, G'arbiy Germaniya, Fransiya va Yaponiya moliya vazirlari to'planib, kelishuvga erishdi. Maqsad dollarni qadrsizlantirish boʻladi. Shundan keyin Yaponiya bilan hammasi teskari tomonga oʻzgarib ketadi. Yenaning dollarga nisbatan ikki barobargacha mustahkamlanishi tufayli Tokoning eksportga yo'naltirilgan iqtisodiyoti jiddiy aziyat chekdi. Oʻshanda Yaponiya hukumati ichki talabni ragʻbatlantirish uchun foiz stavkalarni pasaytirish siyosatini boshlaydi. Bu esa koʻchmas mulk va aksiyalar bozorida pufak hosil boʻlishiga olib keladi. 1990 yillarga kelib, bu pufak yorildi va Yaponiya yoʻqotilgan 10 yil deb ataluvchi uzoq iqtisodiy turgʻunlik davriga kirdi. Shu bois koʻplab iqtisodchilar Yaponiya iqtisodiy muammolarining ildizini aynan plaza kelishuviga bogʻlashadi. 25 yilda ham Oʻzbekistonda hech kuzatilmaydigan holat yuz berdi. Milliy valyutamiz yil davomida dollarga nisbatan 6.9%ga mustahkamlandi. Albatta, soʻm qadrining oshishi mamlakat iqtisodiyotiga ham ijobiy ham salbiy taʼir koʻrsatishi mumkin. Ijobiy jihati import arzonlashadi, inflyatsiya sekillashadi. Shuningdek, davlat qarzining qariyb 90%i chet el valyutasida jalb qilingan somning mustahkamlanishi qarzlarga xizmat koʻrsatish xarajatlarini ham kamaytiradi. Milliy valyuta qadri oshishining salbiy jihatiga kelsak, bu holatda Oʻzbekiston eksport tovarlarining tashqi bozorlardagi raqobatdoshligi kamayadi. Kuchsiz somm esa oʻzbek mahsulotini xorijiy xaridorlar uchun arzonlashtiradi. Chunki tan narx pasayadi. Markaziy bank raisi ishtirokidagi matbuot anjumanlarida jurnalistlar kurs istiqbolda qanday boʻladi, oshadimi yoki tushadimi degan savolni koʻp berishadi. Qisqa javob valyuta koʻrsini kelajak uchun 100% aniqlik bilan oldindan prognoz qilib boʻlmaydi. Valyuta bozori dunyodagi eng yirik, eng likvid va eng murakkab moliyaviy tizim. hatto yirik investitsion banklar va Nobel mukofoti sovrindorlari boʻlgan makroiqtisodchilar ham uzoq muddatli valyuta prognozlarida tez-tez xatoga yoʻl qoʻyishadi. Masalan, SNP xalqaro reyting agentligi oʻzbek somining dollarga nisbatan kursi 2025 yilning oxirida 13600 so'mga yetishini taxmin qilgandi. Davlat byudjet parametrlarida ham kurs oʻrtacha yillik 13250 so'mdan hisoblangandi. Amalda esa dollar 12 m000 soʻmgacha arzonlashdi. Buning asosiy sababi shundaki, valyuta kursiga taʼir qiluvchi omillar soni haddan tashqari koʻp va ularning aksariyatini matematik modelga kiratib boʻlmaydi. Shu sabab ham iqtisodchilar valyutaning umumiy harakatlanish trendini ehtimollik asosida taxmin qilishga harakat qilishadi. Tasavvur qilib koʻring, butun dunyo mamlakatlari kelishib, global degan yagona valyuta joriy qilishdi. Xuddi Yevro hududga oʻxshab dunyoning istalgan qismida bitta puldan foydalanish mumkin. Bu hamma uchun qulay. Shunday emasmi? Valyuta ayir boshlash xarajatlari yoʻqoladi. Eksport va import bilan shugʻullanadigan zavodlar, shuningdek sayohatchilar kurslardagi farqdan yutqazmaydi. Oʻzbekistondagi mashina bilan Qozogʻistondagi mashinaning narxini solishtirish osonlashadi. Hech qaysi davlatning valyutasi qadrsizlanib ketmaydi, chunki hamma bitta pul ishlatadida. Lekin amaliyotda bunday qilish juda qiyin va xavfli. Hozirda har bir davlatning oʻz markaziy banki bor. Agar davlatda inqiroz boshlansa, regulator foiz stavkalarini tushiradi yoki bozorga koʻproq pul chiqarib iqtisodiyotni rag'batlantiradi. Aksincha, inflyatsiya oshib ketsa, foiz stavkalarini koʻtarib, pullarini yigʻishtirib oladi va narxlarni tushiradi. Endi butun dunyoda yagona markaziy bank va bitta valyuta bor deb olaylik. Xitoy iqtisodiyoti tez o'sib, inflyatsiya kuchayib ketdi. Ularga yuqori foiz stavkasi kerak. Shu vaqtda Braziliya iqtisodiyoti chuqur inqirozga yus tutdi. Ularga esa pastiz stavkasi kerak. Global Markaziy bank nima qiladi? U hammaga birdek yoqadigan foiz stavkasini belgilay olmaydi. Bir davlatni qutqaraman deb ikkinchisini botqoqqa botirib qoʻyishi hech gap emas. Bundan tashqari davlatlarning iqtisodiyoti turli narsalarga asoslanib qurilgan. Masalan, neft narxi keskin tushib ketsa, Rossiya yoki Saudiya Arabistoni kabi eksport davlatlar iqtisodiyoti jiddiy zarar koʻradi. Bunday holatda milliy valyuta qadrini tushirib, zararni biroz yumshatish imkoniyati bor. Agar yagona valyuta boʻlsa, inqirozli vaziyatlarga munosabat bildirish imkonsiz holatga kelib qoladi. Shuningdek, byudjet taqsimoti muammosi ham bor. Jumladan, Amerikaning hamma shatida bitta valyuta ishlatiladi, dollar. Agar biror Satda, masalan, Mississippida iqtisodiy muammo boʻlsa, federal hukumat Kaliforniyaga oʻxshash boyatlardan olingan soliqlarni Mississippiga yordam sifatida joʻnatadi. Global miqyosda esa hech qaysi boy davlat kambagʻal davlatlardagi iqtisodiy inqirozlarni doimiy ravishda oʻz choʻntagidan toʻlashga rozi boʻlmaydi. iqtisodiyotlari bir-biriga juda oʻxshash va har qanday sharoitda bir-biriga yordam berishga tayyor yevro ittifoqqa oʻxshash hududlaragina yagona valyuta ishlashi mumkin. Butun dunyo uchun esa bu imkonsiz.